vrelo mlave, krupajsko vrelo prirodni spomenici u opstini zagubica

Prema Prostornom planu Republike Srbije, teritorija opštine Žagubica (južni deo opštine) pripada područjima očuvanih prirodnih vrednosti od posebnog nacionalnog značaja koje odlikuje raznovrsnost prirodnih ekosistema, posebno ako se imaju u vidu ambijentalne vrednosti, odnosno specifičan geo i biodiverzitet Homoljskih planina, Beljanice i klisurastih dolina rečnih tokova. Takoðe, prema Planu zaštite prirode i ekosistema u PPRS, sverni deo opštine se može svrstati u prirodne i prirodno antropogene sisteme. Uvidom u centralni registar zaštićenih prirodnih dobara, konstatovano je da se na planskom području nalaze sledeća prirodna dobra30: spomenik prirode "Vrelo Mlave"; spomenik prirode "Homoljska potajnica"; spomenik prirode "Krupajsko vrelo"; strogi prirodni rezervat "Busovata"; specijalni prirodni rezervat "Klisura Osaničke reke" i prirodni spomenik "Prerast Samar".

Od posebnog značaja je činjenica da se pored navedenih prostora i lokaliteta, od strane Zavoda za zaštitu prirode Srbije predlaže zaštita novih prostornih celina posebnih prirodnih vrednosti, kao što su klisura reke Tisnice i klisura Crne reke (bogatstvo biljnog životinjskog sveta), Gornjačka klisura sa karakterističnim geo-nasleðem, tj. spomeničkim vrednostima, odnosno zaštita viših delova planine Beljanice koji predstavlja prostor posebnih prirodnih vrednosti i značajan prirodni resurs sa aspekta zaštite i korišćenja šuma, zaštite voda i razvoja stočarstva (pored retke flore i faune, lekovitog bilja, evidentirano je i više značajnih kraških oblika reljefa kao što su potopljene vrtače, Tisova jama, itd.).

Vrelo Mlave (K.O. Mali Kamen). U cilju očuvanja, Žagubičko vrelo i njegova neposredna okolina stavljeni su pod zaštitu 1979. godine, kao "hidrološki prirodni spomenik" prve kategorije zaštite, sa površinom okruženja od oko 6 hektara. Leži u jugoistočnom delu Žagubičke kotline, na nadmorskoj visini od 314 m, na južnoj periferiji opštinskog centra, odnosno na mestu gde se severni odsek Beljanice spušta u Žagubičku kotlinu (udaljeno oko 1 km od Žagubice). Kraški izvor Mlave voklijskog tipa nalazi se u prirodnom amfiteatru otvorenom u pravcu severozapada kratkom dolinom otoka vrela i predstavlja turističku atrakciju ovog područja. Vrelo Mlave izbija ispod kreènjačkog odseka visine oko 40 metara, iz vrtačastog udubljenja površine 655 m2, pri čemu zapremina vode iznosi oko 2480 m3.

Homoljska potajnica (K.O. Laznica). Nalazi se u Žagubikčoj kotlini, na jugoistočnim padinama Homoljskih planina, na levoj strani doline Potajničkog potoka, na brdu Mala Škljova, graðenog od krečnjaka koje je pokriveno glinom i humusom. Udaljena je oko 12 km od Žagubice i oko 6 km od Laznice. Predstavlja hidrološki spomenik prirode prve kategorije, izdignuto je 9m iznad rečnog korita, na 412 m nadmorske visine, pri čemu zaštićena površina iznosi nešto više od 4 ha (4,36 ha). Homoljska potajnica predstavlja jedini poznati intermitentni kraški izvor u istočnoj Srbiji èija se funkcija održala do danas. Fenomen funkcionisanja Homoljske potajnice sastoji se iz faze punjenja rezervoara, kada iz otvora ne izlazi voda, i faze pražnjenja rezervoara, kada iz otvara ističe voda. Samo izbijanje vode nagoveštava podzemno mumlanje kome sledi najpre postepeno, a zatim naglo izbijanje koje pri maksimumu iznosi oko 1000 l/min.

Krupajsko vrelo (K.O. Milanovac). Izbija na zapadnoj strani planine Beljanice, na nadmorskoj visini od 240 m; nalazi se u jugoistočnom delu Kru pajsko-Krepoljinske kotline, u ataru sela Milanovca, pored asfaltnog puta koji spaja Homoljski kraj sa Resavom. Vode ovog vrela izbijaju velikom snagom iz pećinskog otvora kraj sela Krupaja, a pritčiu podzemnim kanalima sa područja Beljanice; po spoljnoj morfologiji, ono podseća

na vrelo Mlave. Spada u najveće i najjaèe kraške izvore kod nas, i jedno je od tri najatraktivnijih u Srbiji (na prvom mestu je vrelo Belog Drima, a na drugom mestu je vrelo Raške). Svrstava se u I kategoriju zaštite, ukupne površine 9 ha.

Busovata. Predstavlja botanički rezervat prirode, zaštićen je 1975 godine, s obzirom da predstavlja reprodukcioni rezervat za populacije biljaka i životinja i semenski materijal za obnavljanje mnogih sastojina na ovoj planini. Nalazi se u srednjem delu planine Beljanice, 18 km od Žagubice, 3 km od Rečke, izmeðu Predela (1147 m) na severu, Proloma (1151 m) na zapadu i Kape (1291 m) na jugu. Uvala Busovata, koja predstavlja u stvari sastojinu bukove šume, obuhvata površinu od 15,86 ha.

Klisura Osaničke reke (K.O. Osanica). Uzvodno od sela Osanice, Osanička reka izgradila je u krečnjačkoj gredi izmeðu uzvišenja Veliko brdo i Velika Šetaća klisuru dugu oko 1,5 km i duboko oko 250 m. Klisura Osaničke reke istče se visinom i izgledom svojih strana u kojima se ističu vertikalne litice, zubci, stubovi i ostenjaci, brzom, bistrom i nezageðenom vodom, kao i raznovrsnom vegetacijom (stanište za 166 biljnih vrsta) i specifčinom faunom. U srednjem delu, gde se klisura sužava na širinu rečnog korita, nalazi se pećina - prerast, veoma interesantan geomorfološki fenomen. Svrstava se u III kategoriju zaštite, ukupne površine 30,44 ha.

Prerast Samar (K.O. Mali Kamen). Zaštićeni geomorfološki prirodni spomenik "Prerast Samar" nalazi se na podruèju KO Mali Kamen, u dolini reke Prera sta, kratke leve pritoke Male Tisnice, na nadmorskoj visini od 690 m. Ukupna površina zaštićene zone iznosi 40,20 ha. Prerast je udaljena oko 2,5 km od ušća reke Prerasta u Malu Tisnicu. Na toj dužini reka Prerast je usečena u krečnjačkim stenama, tako da ovaj deo njene doline ima oblik izrazite klisure sa veoma strmim uzdužnim profilom rečnog korita. Prerast predstavlja veliki kameni most koji u vidu svoda pregraðuje dolinu Prerasta u njenom najužem delu. Visina ovog velikog kamenog luka iznosi 17m, a širina u podnožju 14,5 m.