Untitled

Prema Prostornom planu Republike Srbije, teritorija opštine Žagubica (južni deo opštine) pripada

područjima očuvanih prirodnih vrednosti od posebnog nacionalnog značaja koje odlikuje raznovrsnost

prirodnih ekosistema, posebno ako se imaju u vidu ambijentalne vrednosti, odnosno specifičan

geo i biodiverzitet Homoljskih planina, Beljanice i klisurastih dolina rečnih tokova. Takođe, prema

planu zaštite prirode i ekosistema u PPRS, sverni deo opštine se može svrstati u prirodne i

prirodno antropogene sisteme. Uvidom u centralni registar zaštićenih prirodnih dobara,

konstatovano je da se na planskom području nalaze sledeća prirodna dobra: spomenik prirode

"Vrelo Mlave"; spomenik prirode "Homoljska potajnica"; spomenik prirode "Krupajsko vrelo";

strogi prirodni rezervat "Busovata"; specijalni prirodni rezervat "Klisura Osaničke reke" i prirodni

spomenik "Prerast Samar".

Od posebnog značaja je činjenica da se pored navedenih prostora i lokaliteta, od strane Zavoda za

zaštitu prirode Srbije predlaže zaštita novih prostornih celina posebnih prirodnih vrednosti, kao

što su klisura reke Tisnice i klisura Crne reke (bogatstvo biljnog životinjskog sveta),

Gornjačka klisura sa karakterističnim geo-nasleđem, tj. spomeničkim vrednostima, odnosno

zaštita viših delova planine Beljanice koji predstavlja prostor posebnih prirodnih vrednosti i

značajan prirodni resurs sa aspekta zaštite i korišćenja šuma, zaštite voda i razvoja stočarstva

(pored retke flore i faune, lekovitog bilja, evidentirano je i više značajnih kraških oblika reljefa kao

što su potopljene vrtače, Tisova jama, itd.).

Vrelo Mlave

(K.O. Mali Kamen). U cilju očuvanja, Žagubičko vrelo i njegova neposredna okolina stavljeni su pod

zaštitu 1979. godine, kao "hidrološki prirodni spomenik" prve kategorije zaštite, sa površinom okruženja

od oko 6 hektara. Leži u jugoistočnom delu Žagubičke kotline, na nadmorskoj visini od 314 m, na

južnoj periferiji opštinskog centra, odnosno na mestu gde se severni odsek Beljanice spušta u

Žagubičku kotlinu (udaljeno oko 1 km od Žagubice). Kraški izvor Mlave voklijskog tipa nalazi

se u prirodnom amfiteatru otvorenom u pravcu severozapada kratkom dolinom otoka vrela i predstavlja

turističku atrakciju ovog područja. Vrelo Mlave izbija ispod krečnjačkog odseka visine oko

40 metara, iz vrtačastog udubljenja površine 655 m2, pri čemu zapremina vode iznosi oko 2480 m3.

Homoljska Potajnica

(K.O. Laznica). Nalazi se u Žagubikčoj kotlini, na jugoistočnim padinama Homoljskih planina, na

levoj strani doline Potajničkog potoka, na brdu Mala Škljova, gradenog od krečnjaka koje je pokriveno

glinom i humusom. Udaljena je oko 12 km od Žagubice i oko 6 km od Laznice. Predstavlja

hidrološki spomenik prirode prve kategorije, izdignuto je 9 m iznad rečnog korita, na 412 m

nadmorske visine, pri čemu zaštićena površina iznosi nešto više od 4 ha (4,36 ha).

Homoljska potajnica predstavlja jedini poznati intermitentni kraški izvor u istočnoj Srbiji čija

se funkcija održala do danas. Fenomen funkcionisanja Homoljske potajnice sastoji se iz faze punjenja

rezervoara, kada iz otvora ne izlazi voda, i faze pražnjenja rezervoara, kada iz otvara ističe voda.

Samo izbijanje vode nagoveštava podzemno mumlanje kome sledi najpre postepeno, a zatim naglo

izbijanje koje pri maksimumu iznosi oko 1000 l/min.

Krupajsko Vrelo

(K.O. Milanovac). Izbija na zapadnoj strani planine Beljanice, na nadmorskoj visini od 240 m;

nalazi se u jugoistočnom delu Kru pajsko - Krepoljinske kotline, u ataru sela Milanovca, pored a

sfaltnog puta koji spaja Homoljski kraj sa Resavom. Vode ovog vrela izbijaju velikom snagom iz

pećinskog otvora kraj sela Krupaja, a pritčiu podzemnim kanalima sa područja Beljanice; po spoljnoj

morfologiji, ono podsećana vrelo Mlave. Spada u najveće i najjace kraške izvore kod nas, i

jedno je od tri najatraktivnijih u Srbiji (na prvom mestu je vrelo Belog Drima, a na drugom

mestu je vrelo Raške). Svrstava se u I kategoriju zaštite, ukupne površine 9 ha.

Busovata

Predstavlja botanički rezervat prirode, zaštićen je 1975 godine, s obzirom da predstavlja reprodukcioni

rezervat za populacije biljaka i životinja i semenski materijal za obnavljanje mnogih sastojina na

ovoj planini. Nalazi se u srednjem delu planine Beljanice, 18 km od Žagubice, 3 km od Rečke, između

Predela (1147 m) na severu, Proloma (1151 m) na zapadu i Kape (1291 m) na jugu. Uvala Busovata,

koja predstavlja u stvari sastojinu bukove šume, obuhvata površinu od 15,86 ha.

Klisura Osaničke reke

(K.O. Osanica). Uzvodno od sela Osanice, Osanička reka izgradila je u krečnjačkoj gredi

između uzvišenja Veliko brdo i Velika Šetaća klisuru dugu oko 1,5 km i duboko oko 250 m. Klisura

Osaničke reke istče se visinom i izgledom svojih strana u kojima se ističu vertikalne litice, zubci,

stubovi i ostenjaci, brzom, bistrom i nezageđenom vodom, kao i raznovrsnom vegetacijom

(stanište za 166 biljnih vrsta) i specifčinom faunom. U srednjem delu, gde se klisura sužava na širinu

rečnog korita, nalazi se pećina - prerast, veoma interesantan geomorfološki fenomen. Svrstava

se u III kategoriju zaštite, ukupne površine 30,44 ha.

Prerast Samar

(K.O. Mali Kamen). Zaštićeni geomorfološki prirodni spomenik "Prerast Samar" nalazi se

na području KO Mali Kamen, u dolini reke Prerasta, kratke leve pritoke Male Tisnice, na nadmorskoj

visini od 690 m. Ukupna površina zaštićene zone iznosi 40,20 ha. Prerast je udaljena oko 2,5 km

od ušća reke Prerasta u Malu Tisnicu. Na toj dužini reka Prerast je usečena u krečnjačkim stenama,

tako da ovaj deo njene doline ima oblik izrazite klisure sa veoma strmim uzdužnim profilom

rečnog korita. Prerast predstavlja veliki kameni most koji u vidu svoda pregraduje dolinu

Prerasta u njenom najužem delu.Visina ovog velikog kamenog luka iznosi 17m, a širina u podnožju 14,5m.