zagubica.org.rs

I u srednjem veku ulaz u Gornjak imao je važan strategijski i kulturni značaj. U vreme cara Dušana ovde je postojao grad Ždrelo kojim su upravljali vlastelini Rastistolići. Ovde se takoðe nalazilo sedište mitropolije, manastir Blagoveštenje i nekoliko manjih crkava i isposnica.

Na samom ulazu u Gornjačku klisuru, iznad jakog kraškog izvora "Ladne vode", nalaze se ostaci srednjovekovne crkve Mitropolije, locirane na jednom platou od bigrenih naslaga. Pored nje je manja crkvica iz istog vremena. Procenjuje se da je Mitropolija imala važnu ulogu u ondašnjoj Srbiji. Pretpostavlja se da je jedno vreme bila sedište braničevskog vladike, kao i da su ovde "štampane" knjige. U neposrednoj blizini, iznad samog puta prema Gornjaku nalazi se isposnica Blagoveštenje, sa razvalinama manastira Blagoveštenje i jedne crkvice koje su se nalazile ispred i na samom otvoru jedne pećine. Ti objekti su konzervirani.

Manastir Gornjak leži na manjem, proširenom platou Mlave u Gornjačkoj klisuri. Prislonjen je uz kamene litice Ježevca ispod kojih promièe brza i bistra Mlava. Na suprotnoj strani reke, takoðe na terasi izgraðen je motel. Manastir je zadužbina kneza Lazara, a podignut je izmeðu 1379. i 1381. godine. Zahvaljujući svom pogodnom položaju, pošto je bio van glavnih tranzitnih pravaca tog vremena, "nadživeo je Kosovo" punih sedam decenija. Manastir je po izgradnji znatno oštetio Raič Brankoviæ čiju je vladavinu Braničevom preuzeo knez Lazar Hrebeljanovći. A posle konačnog pada srpske države 1459. godine, pod turstkom vlašæu Gornjak je doživljavao velika razaranja i obnavljanja. Iz sačuvanih spisa vidi se da je 1733. godine imao i svoju parohiju sa 99 domova. Zna se da je u turskom periodu dva puta razaran i obnavljan. Najtežu sudbinu Gornjak je doživeo za vreme Drugog svetskog rata kada su ga Nemci spalili. Tada su uništene mnoge dragocenosti koje je čuvao (povelja kneza Lazara, barjak cara Dušana i drugo). Po osloboðenju obnovljen je i dozidan.

Današnji manastir Gornjak malo podseća na staru manastirsku crkvu, osim što leži na starim temeljima. Ustvari, pravi manastir je izgraðen u pećini, iznad današnjeg, koji je kasnije zidan na nižem zaravnjenju. Ono što predstavlja posebnu vrednost ovog manastira jeste živopisnost unutrašnjih strana zidova sa ramek delima duborezaèke veštine i ikonostasom iz 19. veka.

Manastir Gornjak udaljen je od Petrovca 18 km, a od Krepoljina 7 km. U sklopu ovog vrednog kulturno-istorijskog spomenika Homolja nalazi se i savremeno ureðen konak za smeštaj gostiju, kao i lepi tereni za kampovanje pored Mlave. Zaštićen je kao spomenik kulture od velikog značaja.